२९००० फुटांचा एव्हरेस्ट चढायचा असेल तर पहिलं पाऊल २९ सेन्टिमीटरचंच टाकावं लागतं.....

काल ऑफिस मध्ये मित्रांशी गप्पा मारतांना विषय सुधांशु त्रिवेदींच्या एका विडिओ पाशी आला. त्या मध्ये सुधांशूजींनी असं सांगितलं होता की कसा आपला समाज परत ५० वर्षा पूर्वी ज्या गोष्टी जुन्या मागास म्हणून टाकून दिल्या होत्या त्याच गोष्टी आता कशा चांगल्या आहेत म्हणून त्यांच्या मागे चालला आहे, उदाहरणार्थ सेंद्रिय शेती, गायीचे दूध, आयुर्वेद वगैरे मुद्दे त्यांनी विडिओ मध्ये सांगितले होते. मी तेच मुद्दे एक एक करून सांगत असताना माझे प्रॅक्टिकल मित्र हे कसं इम्प्रॅक्टिकल आहे हे सांगत होते. हे सगळे लोकं इम्प्रॅक्टिकल आहेत, विशेषतः राजकीय लोकं हे असे मुद्दे मांडत असतात, वगैरे वगैरे. सेंद्रिय शेतीत रासायनिक शेती एवढं पीक आणि उत्पन्न येऊच शकत नाही, सेंद्रिय पिकांना कीड जास्तं लागते, त्यामुळे ती प्रॅक्टिकली शक्यच नाही, देशी गायीचं दूध एवढ्या मोठ्या लोकसंख्येला पुरणारच नाही, बंद करा मग बाकी दूध उत्पादनं, द्या सगळ्यांना फक्त देशी गायीचं दूध, बघूया पुरतंय का, आयुर्वेदात आहे का ब्रेन सर्जरी सांग मला आयुर्वेद करू शकतं का मेंदूचं ऑपेरेशन? असा साधारण त्यांचा उपरोधिक सूर होता, आणि वैतागलेले वाटले ह्या सगळ्या विषयांवर. मी फार उत्तर देत बसलो नाही, म्हणलं बरोबर आहे तुमचं, हे सगळं प्रॅक्टिकल नाही. आता कालपरवा चीननी ३७० संदर्भात पाकिस्तानची बाजू घेतल्यावर लगेच चिनी वस्तूंवर बहिष्काराचे मेसेजेस फिरायला लागले, तर लगेच अशाच काही प्रॅक्टिकल मित्रांच्या प्रतिक्रिया पण सुरु झाल्या. किती गोष्टींवर बहिष्कार टाकणार, चिनी वस्तूंऐवढं स्वस्त कुठे मिळणार आहे. चिनी वस्तू नाही घ्यायच्या म्हणलं तरी भारतात ह्या सगळ्या वस्तू बनवणं प्रॅक्टिकली शक्य आहे का? वगैरे वगैरे .... मागच्या दिवाळीत घरच्यांनी चुकून चायनीज माळ घरी आणली तर मी ती परत करण्यासाठी दुकानात गेलो आणि भारतीय बनावटीची माळ मागितली. दुकानदार माझ्याशी वाद घालायला लागला की तुमचा मोबाईल कोणता आहे, किती गोष्टी तुम्ही परत करणार? तोच बुद्धिवाद...

तर मुद्दा हा की हे प्रॅक्टिकल मित्र जे सांगतात ते बरोबर आहे, प्रॅक्टिकली काही गोष्टी आता ह्या क्षणी शक्य पण नसतील, पण म्हणून चुकीच्या गोष्टी आहे तशाच करत राहायच्या? हा कुठला प्रॅक्टिकल ऍप्रोच? एखाद्या गोष्टीबद्दल नकारात्मकता आली कि ती गोष्ट स्वीकारण्याचे सगळे दरवाजे आपण बंद करतो. ह्या गतिमान युगात सगळ्यांना तात्काळ निकाल हवे आहेत. बटन दाबलं की गोष्टी झाल्या पाहिजेत. एखादा बीजरूपी विचार रुजवायचा त्याचं रोपामध्ये रूपांतर करायचं, त्याचं एका वटवृक्षात रूपांतर होईपर्यंत त्याची योग्य ती निगा राखायची, त्याला योग्य ते खतपाणी घालायचं आणि मग त्याला आलेली फळं चाखायची एवढा वेळ वाट पाहायला कोणाकडे सवड नाही. ज्यू लोकांना आपली भूमी सोडून परागंदा व्हावं लागलं, पण जिथे जिथे ते गेले तिथे तिथे नवीन वर्ष साजरा करतांना ते एक शपथ घेत, 'पुढचं नवीन वर्ष जेरुसलेम मधे साजरा करायचं'. असं पिढ्या दर पिढ्या बोललं गेलं आणि शेवटी साधारण दोन हजार वर्षांनी त्यांना त्यांची मायभूमी परत मिळाली. सुरवातीला ज्या पिढ्यांनी अशी शपथ घेतली त्यांनी ती किती प्रॅक्टिकल होती ह्याचा विचार केला नाही. ते फक्त आशावाद जिवंत ठेवत गेले. आपली भूमी आपल्याला मिळू शकेल हि आशा त्यांनी मरू दिली नाही. हा विचार त्यांनी मरू दिला नाही. हा विचार प्रॅक्टिकल नाही म्हणून जर का त्यांनी तेव्हाच मनातून काढून टाकला असता तर इस्राएल नावाचा एक प्रचंड सामर्थ्यवान आणि समृद्ध देश आज जगाला दिसलाच नसता. कदाचित एक सुसंस्कृत समाज नामशेष झाला असता. प्रत्येक मोठ्या बदलाची सुरुवात ही अतिशय छोट्या कृतीतून होत असते. २९००० फुटांचा एव्हरेस्ट चढायचा असेल तर पहिलं पाऊल २९ सेन्टिमीटरचंच टाकावं लागतं. राजपूत, मराठा सगळे चांगले चांगले सरदार मोगलांचे, वेगवेगळ्या शाह्यांचे, मांडलिक असतांना एका १६ वर्षाच्या मुलानी स्वराज्याचं स्वप्न बघणं किती प्रॅक्टिकल होतं? जपान सारखा देश, अणुस्फोटानंतर कुठल्या आधारावर उभा राहिला? प्रॅक्टिकली विचार केला तर असा देश उभा राहणं शक्यच नव्हतं, पण तो उभा राहिला व आज जगातील एक सशक्त देश म्हणून मान ताठ करून वावरतो आहे. विषय जेव्हा समाजहिताचा असतो तेव्हा तात्कालिक उपलब्धी, परिणामांकडे कडे न बघता दीर्घकालीन परिणामांकडे बघणं जास्तं प्रॅक्टिकल असतं. कदाचित दिलेली सगळी उदाहरणांची अपवादात्मक आदर्शवादी उदाहरणं म्हणून हेटाळणी केली जाईल,

पहिल्या परिच्छेदात दिलेल्या उदाहरणांपैकी सेंद्रिय शेतीचा विषय, ती नफा देत नाही म्हणून सगळ्या समाजानी विषच खात राहायचं आणि विविध रोगांना आमंत्रणं द्यायची हा कुठला प्रॅक्टिकल विचार? रासायनिक शेतीमुळे जमिनीचा कस कमी होऊन जमीन नापीक करत जायची आणि मग धान्य आयात करायचं हा प्रॅक्टिकल विचार, का सेंद्रिय शेतीतून उत्पादन वाढवण्यासाठी संशोधन करायचं त्याला प्रोत्साहन द्यायचा हा प्रॅक्टिकल विचार?  देशी गायचं दूध पुरणारच नाही म्हणून तो विचार टाकून द्यायचा की देशी गायींची संख्या वाढवणाऱ्या सगळ्या प्रयत्नांना प्रोत्साहन द्यायचं? मुळात रोग होऊ नयेत म्हणून काय करावं हे सांगणारा, रोगांच्या मुळावर उपचार करणारा आयुर्वेद पाळणं प्रॅक्टिकल की खर्चीक पण वरवरचे उपचार करणारी ऍलोपॅथी फॉलो करणं प्रॅक्टिकल? आयुर्वेदात सर्जरी नाहीत हे अज्ञान आहे, सुश्रुत संहितेमध्ये अनेक प्रकारच्या सर्जरी सांगितल्या आहेत. पण मुद्दा तो नाही, एखाद्या गोष्टीचे दीर्घकालीन होणारे दुष्परिणाम दिसत असतांना, चालू असलेल्या आशावादी प्रयत्नांना प्रोत्साहन न देता, त्यात सामील ना होता केवळ निराशावादी विचार मांडणंआणि जे प्रयत्न करत आहेत त्यांना हतोत्साहित करणं हे प्रॅक्टिकल कसं? हा खरा मुद्दा आहे.

असो, एक सांगायचं राहिलं. विषय निघाला होता ते माझे मित्र लाकडी घाण्याचे तेल आणलं म्हणून सांगत होते त्यावरून. अस्तु.

घडावा संघाचा संस्कार....६

 मी प्रचारक असतांना चा प्रसंग. माझं प्रचारक म्हणून दुसरं वर्ष होतं, आता बऱ्यापैकी ओळखी वाढल्या होत्या, संबंध प्रस्थापीत झाले होते, माणसं आपल्याला कळायला लागलीत असं वाटू लागलं होतं, थोडक्यात डोक्यात हवा जायला लागली होती. अखंड भारत संकल्प दिन जवळ आला होता, मोठ्या प्रमाणावर महाविद्यालयीन विद्यार्थी संपर्क करून ह्या कार्यक्रमाला उपस्थित करावी असा विचार मनात आला व त्या दिशेनी कामाला लागलो. एक, दोन मोठया बैठक घेतल्या, कॉलेज, हॉस्टेल संपर्क रचना लावली, बैठका पण उत्साह वर्धक आणि मोठ्या संख्येच्या होत होत्या. एका दिवशी विभाग प्रचारकांचा, रामानंदजींचा प्रवास होता त्याच दिवशी बैठक होती. बैठक संपली आणि रामानंदजी कार्यायालयात आले. मी सगळ्यांना निरोप देण्यासाठी खालीच आलो होतो. रामानंदजींनी माझी विचारपूस केली, मी पण उत्साहात त्यांना सगळं इतिवृत्त कथन केलं. काय काय योजना केली आहे, कोण कोण मन लावून काम करतंय, आता पर्यंत किती संपर्क झाला, आणि एकूणच मोठी संख्या येणार असं आता तरी ह्या सगळ्या वातावरणावरून वाटतंय असं सांगितलं आणि ह्या सगळ्या खटाटोपीवरच्या अभिप्रायासाठी त्यांच्याकडे बघू लागलो. ते छानसं स्मित करत एकच वाक्य म्हणाले, "तुला कामाचा आनंद मिळतोय ना?" मी मोठे डोळे करून होकारार्थी मान हलवली, 'मग झालं तर' अशा संकेताची मान त्यांनी हलवली आणि आमच्या पुढच्या संवादाला सुरुवात झाली. पुढे काय बोलणं झालं ते फार आठवत नाही, पण हा संवाद माझ्या मनात घर करून गेला. नंतर कार्यक्रम झाला, फार काही उत्साहवर्धक संख्या येऊ शकली नाही. कार्यक्रम फसला. पण मला अनेक धडे शिकवून गेला. कदाचित रामानंदजींना हा निकाल महत्वाचा नव्हताच, पण त्यातून मला मिळणारा आनंद आणि मला मिळणारे अनुभव घेऊ द्यायचे होते. अनुभवातून येणारं शहाणपण हे सांगून येत नाही म्हणून असेल कदाचित, पण त्यांची ती प्रतिक्रिया, ते वाक्य मला बरंच काही शिकवून गेलं...६

Missing Entity

Current era is about isms, it is about the fight between isms, it is not about right or wrong, it is more about mine is right and other's is wrong. In all this environment of fighting, there is something missing, because of which dialogue is stopped. Some system is missing which will make these various isms to talk to each other.

Let's consider the smallest entity we as a human live in, it is the family. In a family there are parents who look after the daily needs of the family members. Not only the daily needs but also they think about each and every need of the family members. The take care of the mental as well as physical health and the growth of the family members. Parents decides what is good for their family members and what is bad. Accordingly every member of family follows their routine life and contributes mutually to every individual's overall growth. Basically parents or the head of families, and are taking the ownership of the family.
     The larger entity we can think of is the residential society or colony, where the committee thinks of the physical and to some extent mental ( by organizing cultural activities, get-together) or emotional needs of colony members, but it is more focused on fulfilling the facilities as a governing body.
    Looking at the more larger entities like corporations or the state governments or the national governments. As these are government entities, these are mainly concerned about collecting taxes and distributing the funds as and where required as per the priority. Look after the physical progress of the governed area in terms of communication options like roads, railways. Fulfill the basic needs like water, ration, employment, authorities, documents, currency, security, bla bla bla and so on. This list may go up to thousands of items. But all those are related to physical needs of the entity being governed. It does not and it can not take care of the emotional needs. Promoting or encouraging entertainment activities like television, cinema, cultural activities, having various non technical or social courses, arts courses in education these are just some arrangements which may help to fulfill the emotional or mental needs of human being. These things are no where focusing on the emotional development of human being who is going to be a part of matured society.
The education system (monitored by or governed by government) is there, but it's main focus is to educate humans to make them survive by their own. It gives some contribution to make a human with social values and characteristics, who is eligible to live in a society.
There is one more system works for well being of human, the judiciary system. It focuses more on justice. Sometimes it goes beyond justice like it gives guidance to governments in some of the issues but judiciary system is not the system which can think of or act for overall well being of human being. It has to work in the frame of constitution.
Governments in some way owns the well being of human being but is limited to the Nationals of the particular country. So one nation's government can think of or can plan for other nations economic crisis. So it is mostly about business between two nations.
In short there is no system or institution which looks after the emotional needs or mental needs, and is focused on the social growth of the human being. Which is taking the ownership of developing the good leaders with strong ethical values and owns overall human being, and is working for or thinking about well being of all world. To own such a big world, there should be some bigger entity or a bigger system which is well organized. There are many individuals and many NGO organizations which are having such intentions but again they are individual and not such big to take ownership of all human beings. They are again creating more and more isms to have fight between them.

Someone may say that United Nations is made for playing such role, but actually it's not. That's a completely different subject.
  When I say, I am looking for an entity which should think about overall human being, not only human being but also it should own every life in the world. What exactly I am expecting from this entity. May be below questions will give this answer.
1. Who will decide which ism will bring happiness for all human beings. Whether its socialism, communism, nationalism or something else.
2. Who will decide the definition of happy person.
3. Who will decide that the technical/ physical development will only make every individual happy or its making individual more and more unhappy.
4. Who will decide/evaluate if democracy is good, and is making people happy.
5. Who will decide if the culture is good for humanity or it should be destroyed as being said by anti-culture movement.
7. Who will decide the concept of God is good for humanity or its making human being a weak animal.
8. Who should ensure that democracy is in right hands?
9. Can unorganized peoples, who are under influence of various isms, with confused mind, who can sell their votes for money, can ever elect a people oriented government?
10. Who should work to low down the sensitivity index of peoples?
11. Who will decide what innovation is good for people and what is bad? If all the innovations we had till now, were there to make peoples happy then are people happy now? Which innovation will exactly make all peoples happy? Who will decide this?
12. Who should take the ownership of developing a human being with social ethics, social values and a mature leaders who can think of overall human being.

  In any organization, whether its a multi national company, finance corporation, educational organization, manufacturing company, small scale industry etc etc, there is a system or process to drive the organization. Technically top performing people automatically becomes the decision making authorities. But apart from technical knowledge the management considers the one who is mature enough for the position, who is ethical, valued and honest to his job. The education system is to fulfill the demand of these organizations to have technically equipped employees. The current education system doesn't take the ownership of fulfilling the demand of valued peoples. The education system should do it or not is a different question, they may be trying to produce valued peoples but it's not their focus. Family institutions main focus is to make their generations capable enough to survive in this world, that's again through current education system. Family institution doesn't take the ownership to produce a well matured, honest and valued person. All organizations or companies or institutions (even governments) which are in case performing well are actually driven by group of such valued peoples. The values developed in these peoples are by accident. May be the education or family system have their contribution in this development. But fact is, no one has taken the ownership of developing those values. Even all over in the world, all the good governments are being run by these accidentally valued peoples. Isn't it strange.

घडावा संघाचा संस्कार...५

नवीन नवीन सहकार्यवाह झाल्यानंतर काही जुन्यांना संपर्कात आणून परत दैनंदिन कामाच्या प्रवाहित आणण्याची खूमखूमी असते (अशी खूमखूमी असणं चूक आहे असं माझं म्हणणं नाही) तशी ती मलाही होती. अशाच एका जून्या प्रचारक म्हणून थांबलेल्या कार्यकर्त्यांना मी ठरवून पण सहजच भेटणार होतो. मी घर शोधत गेलो, मनात काय आलं माहीत नाही. खूप मनापासून घरी जावं वाटत नव्हतं. जावं का नाही असा विचार करत असतांनाच सचिनजींचा फोन आला काहीतरी कामासाठी. कामाचं बोलणं झाल्यावर त्यांना सांगितलं की ह्या अमूक कार्यकर्त्याच्या घराबाहेर उभा आहे आणि संभ्रमात आहे जावं की नाही, काय करू? ते म्हणाले "जाऊ नकोस, संभ्रम असेल तर जाऊ नकोस, अशा जाण्याचा काही उपयोग होत नाही". त्यांच्या बोलण्याने माझा संभ्रमच दूर झाला. मी लगेच भेटायला गेलो. आपण उपचार म्हणून काही गोष्टी करतो त्याचा योग्य तो परिणाम होत नाही, मनापासून केलं तरच त्याचा योग्य तो परिणाम होतो.

घडावा संघाचा संस्कार...४

मी अभियांत्रिकी च्या शिक्षणाला तुळजापूर ला असतानाची गोष्ट. २००१ ला अयोध्येत कारसेवा करायची आहे असे ठरले होते. बॅच, बॅच नी कारसेवक जाणार होते. लहान असल्यामुळे आधी कधीच मला जायची संधी मिळाली नव्हती, आणि ही संधी मला हातची जाऊ द्यायची नव्हती. मी कुठून आणि कसे आपला नंबर लावता येईल ह्यासाठी प्रयत्न करत होतो. पण मला समजावलं जात होतं की तू अजून लहान आहेस, शिक्षण पूर्ण कर तिकडे लक्ष दे. मला पण ते पटतही होतं, पण असंही वाटत होतं की कदाचित ही शेवटची संधी असेल, नंतर मिळेल का अशी संधी आपला सहभाग नोंदवायची? मी जाण्याचा हट्टच धरून बसलो. आमच्या जिल्हा प्रचारकांशी बोललो, त्यांना सांगितलं मला कसंही करुन जायचं आहे. त्यांना माझी इंटेंसीटी जाणवली असावी, म्हणाले मी बघतो काय ते. तु यमगरवाडी ला व्यवस्थेला येणार आहेस, तिथे भेटून ठरवू. महाशिवरात्रीच्या आधीच्या एक का दोन दिवस आम्ही सगळे मित्र तिथे व्यवस्थेत दाखल झालो. मला भेटताच प्रचारकांनी सांगितलं, की शेवटची बॅच एक दोन आठवड्यात जाणार आहे त्यांच्या सोबत तू जा. मी पण खूश झालो. माझा हट्ट पुरवला गेला होता. पूढचे २-३ दिवस व्यवस्थेत काम करण्यात गेले. कार्यक्रम संपवून आम्हाला निरोप देताना जिल्हा प्रचारकांना परत आठवण करून दिली मी जाणार आहे बरका शेवटच्या बॅचसोबत. ते पण म्हणाले, " जा बिनधास्त जा, माझं बोलणं झालं आहे". तुळजापूरला आलो, जायच्या दोन दिवस आधी काय काय तयारी करायची ते विचारण्यासाठी म्हणून संबंधीत कार्यकर्त्यांकडे गेलो. गप्पा झाल्या पण एक लक्षात आलं की शेवटची बॅच बहुतेक रद्द करण्यात येईल, अजून पाठवू नका असा निरोप आला आहे. थोडा नाराज होऊन रूमवर परत आलो. पूढे मित्र, कॉलेजच्या नादात विषय मागे पडला व रूटीन सुरु झाले. काही दिवसांनी प्रचारकांची भेट झाली, त्यांना कल्पना होतीच, मी परत माझी नाराजी सांगितली. म्हणालो मला जायचं होतं. तसं ते थोडे गालातल्या गालात हसले. मला लक्षात आलं, शेवटची बॅच रद्द होणार हे ह्यांना आधीपासूनच माहीती होतं, किंवा म्हणूनच मला त्या बॅच मधे जायला सांगितलं होतं. मला सगळा डाव कळला. पण लगेच ते पण म्हणाले, "मला पण जायचं होतं पण सूचना आहेत, प्रचारकांनी आपलं कार्यक्षेत्र सोडायचं नाही. काय करणार? अरे आत्ता तूझं शिक्षण पूर्ण कर, नंतर आहेच हे सगळं". मला पण काय कळायचं ते कळलं. आज इतक्या वर्षांनी ह्या घटनेकडे बघीतलं की जाणवतं, एखाद्याला थेट नाही म्हणणं सोपं असतं, पण त्याने तो दुखावला जाईल याची शक्यता जास्त असते. अशा वेळी योग्य पर्याय शोधावा, समोरचा हट्टीपणा करतोय म्हणून आपण तेवढाच हट्टीपणा करायची गरज नाही. कधी कधी 'ठंडा करके खाओ' पद्धत अवलंबली की हवा तो परिणाम साधता येतो.

माझी असामान्य सहचारीणी...नेहा

मला आठवतं, लग्न ठरतांना मी नेहाला म्हणालो होतो, "मी संघाचं काम करतो, आणि ते मी पुढेही करणार, मला अडवायचं नाही". ती पण म्हणाली होती, "मला एवढं माहीत नाही, पण माझी काही हरकत नाही". पण मला (आणि नेहाला पण) नंतर कळलं, की हा संवाद म्हणजे पहीलीतल्या मुलाकडून मी डॉक्टर होणार आहे हे वदवून घेण्यासारखं होतं. हे सगळं आठवायचं कारण, कालचा प्रसंग. मी बाबांशी सध्या चाललेल्या नगर नियोजन बैठका वगैरे विषयांबद्दल चर्चा करत होतो. सगळं सांगून झाल्यावर बाबा अचानक म्हणाले, "छान, तु किती भाग्यवान आहेस, तुला ह्या सगळ्याचा भाग होता येतं, आणि तुला नेहाची पण साथ आहे, असं भाग्य कमी जणांना मिळतं". मी पण म्हणालो, "खरंय". माझं जेवण राहीलं असल्यामुळे चर्चा ईथे थांबली. पण हा विषय मनात घोळत राहीला. खरंच आपण किती भाग्यवान!! एका स्वयंसेवकाच्या घरीच जन्माला येण्यापासून हा भाग्याचा प्रवास सुरू होतो. बाबांमुळे संघाचा परीसस्पर्श झाला, सतत स्थलांतरीत होत असतांनाही संघाशी जोडलेले राहीलो, अर्थात ह्याचं श्रेय त्या त्या कार्यकर्त्यांनाच, तरीपण, हे भाग्य सगळ्यांना मिळत नाही. असामान्य कार्यकर्त्यांच्या सहवासात आलो, ज्यांच्याकडे बघून संघकाम करत राहाण्याची प्रेरणा मिळते (किती करतो हा भाग वेगळा), असे कार्यकर्ते आजुबाजूला असायला पण भाग्यच लागतं. ह्या सगळ्यावर कडी म्हणजे संघकामाला घरातून पाठींबा असणं. माझ्या बायकोचा, नेहाचा माझ्या संघकामाला पाठींबा हा खरंच मला फार फार भाग्यवान ठरवतो. मी कितीतरी असे चांगले कार्यकर्ते बघीतले आहेत, जे कामात आले तर कामाला वाघ, पण लग्न झालं आणि त्यांचे पिंजर्यातले वाघ झाले. लग्न झाल्यावर नवर्याला ठणकावून संघकाम बंद करायला लावणार्या कित्येक वहीनी आणि काकू पण बघीतल्या आहेत. कीत्येक कार्यकर्त्यांची, घरातून पाठींबा  नसल्यामुळे संघकाम करता येत नाही म्हणून होणारी मानसीक कुचंबणा बघीतली आहे. थोडी अतिशयोक्ती ठरेल, पण काही जणं असे पण बघीतले आहेत की पत्नीचा स्वर्गवास झाला आणि मग पुन्हा संघकामाला वाहून घेतलं. आपल्या जोडीदाराला आपल्या भावना न कळणं ह्यासारखं दुसरं शल्य नाही. अशी सगळी उदाहरणं मनःपटलावर येऊन गेली आणि जाणवलं, मी खरंच खूप खूप भाग्यवान म्हणून मला नेहासारखी पत्नी लाभली.
  आमच्या लग्नाला १० वर्ष होत आलीत. जसं लग्न झालं तसं एकही वर्ष गेलं नाही की माझ्याकडे दायीत्व नाही. ह्या १० वर्षात असे फार क्वचीत प्रसंग आले की आमच्या मधे माझ्या संघकामामुळे काही विसंवाद झाला, ह्याचं कारण नेहाचा समजूतदार स्वभाव. आग्रही असणं आणि दुराग्रही असणं ह्यातला फरक ती चांगला ओळखते. मी घरी वेळ दिला पाहिजे म्हणून आग्रही असते पण दुराग्रही कधीच नसते. माझी संघकामाची ईच्छा ती चांगलीच जाणून आहे. ती मला पूर्ण करता यावी म्हणून मला लागेल ते सहकार्य ती मनापासून करते. आणि त्या इच्छेचा योग्य तो आदर ठेवून. अशी बरीच उदाहरणं आजुबाजूला दिसतात की नवर्याचं संघकाम हे त्याच्या घरच्यांच्या टवाळीचा विषय असतो. थट्टा म्हणून कधी कधी ठिक आहे, पण संघकामाबद्दल अनादर मात्र दोघांमधली दरी वाढवतो. असा संघकामाबद्दलचा अनादर नेहानी कधीच केला नाही.
संघकाम करतांना बरेच कार्यकर्ते असे भेटतात, ज्यांना घर सांभाळून, नौकरी व्यवसाय सांभाळून, शिवाय संघकामासाठी वेळ काढणं जमत नाही, बरेच विद्यार्थी अभ्यासामुळे संघकामाला वेळ द्यायला नाही म्हणतात. माझ्या मते त्यांना मानसीक involvement नको असते कारण multitasking चा ताण नको असतो. स्वाभाविक आहे. पण मी जेव्हा नेहाच्या schedule कडे बघतो तेव्हा जाणवतं की घरातली गृहीणी multitasking master, planning master असते. मुलींचे डबे, जेवणं, शाळा, क्लासेस, त्याची हौसमौज, घरची कामं, माहेर-सासरच्या नातेवाईकांशी संबंध ठेवणे, सणवार करणं, भिशी अरेंज करणं, घरात येणाऱ्या मावश्या सांभाळणं, शेजार्यांशी जुळवून घेणं, मित्र मैत्रिणी ना पण वेळ देणं, स्वतः काही करायची धडपड करणं, आणि ह्यावर कडी म्हणजे नवरा सांभाळणं, ह्या सगळ्या गोष्टी ती एकाचवेळी करत असते. आणि ह्या सगळ्याचा ताण असुनही हसतमूख असते. हे स्कील तीला आणि तिच्या सारख्या अनेक गृहीणींना असामान्य ठरवतं.
  कित्येक सर्वसामान्य स्वयंसेवकांच्या सहभागाने संघासारखं असामान्य काम उभं राहीलं आहे. कारण त्या सर्वसामान्य स्वयंसेवकांना त्यांच्या असामान्य पत्नीची साथ मिळाली. त्याशिवाय हे शक्य नव्हतं आणि पुढे पण शक्य नाही.
जसा मी, मला लाभलेल्या आईवडीलांसाठी देवाचा ऋणी आहे तसाच, मला नेहा सारखी असामान्य पत्नी दिली म्हणूनही मी देवाचा ऋणी आहे. धन्योहम् ....!!